ปลวกเป็นแมลงสังคมที่จัดอยู่ในกลุ่ม สัตว์กินเซลลูโลส (Cellulose-feeding insects) อาหารหลักของปลวกไม่ใช่ "เนื้อไม้" ในความหมายทั่วไป แต่คือเซลลูโลส ซึ่งเป็นสารประกอบที่พบในผนังเซลล์พืชแทบทุกชนิด การทำความเข้าใจพฤติกรรมการกินอาหารของปลวกตามหลักวิชาการกีฏวิทยา (Entomology) จะช่วยให้เข้าใจว่าทำไมระบบกำจัดปลวกสมัยใหม่ เช่น ระบบเหยื่อ จึงได้ผลดีกว่าการฉีดพ่นทั่วไป
เซลลูโลส: อาหารหลักของปลวก
เซลลูโลส (Cellulose) เป็นคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อน (Polysaccharide) ที่เป็นโครงสร้างหลักของผนังเซลล์พืช พบมากในเนื้อไม้ กระดาษ เยื่อไม้ และเส้นใยพืชธรรมชาติ นอกจากเซลลูโลสแล้ว เนื้อไม้ยังประกอบด้วยเฮมิเซลลูโลส (Hemicellulose) และลิกนิน (Lignin) ร่วมอยู่ด้วย ซึ่งปลวกแต่ละชนิดมีความสามารถในการย่อยสลายส่วนประกอบเหล่านี้แตกต่างกันไปตามชนิดและวงศ์
กลไกการย่อยเซลลูโลส: ความสัมพันธ์แบบพึ่งพา
ร่างกายปลวกไม่สามารถผลิตเอนไซม์ย่อยเซลลูโลส (Cellulase) ได้เพียงพอด้วยตัวเอง จึงอาศัยความสัมพันธ์แบบพึ่งพา (Symbiosis) กับจุลินทรีย์ในลำไส้ส่วนหลัง (Hindgut) แบ่งได้เป็น 2 กลุ่มตามหลักอนุกรมวิธาน:
- ปลวกชั้นต่ำ (Lower termites) เช่น ปลวกใต้ดิน (Subterranean termites) ซึ่งเป็นชนิดหลักที่พบและสร้างความเสียหายในประเทศไทย อาศัยโปรโตซัวกลุ่มแฟลกเจลเลต (Flagellate protozoa) เช่น สกุล Trichonympha และ Pseudotrichonympha ที่อาศัยอยู่ในลำไส้ส่วนหลัง ช่วยย่อยสลายเซลลูโลสให้เป็นน้ำตาลโมเลกุลเล็กที่ปลวกดูดซึมไปใช้เป็นพลังงานได้
- ปลวกชั้นสูง (Higher termites) ในวงศ์ Termitidae ซึ่งไม่มีโปรโตซัว แต่อาศัยแบคทีเรียในการย่อยสลายแทน บางสกุล เช่น ปลวกเพาะเห็ด (Fungus-growing termites) ยังเพาะเลี้ยงเชื้อราไว้ในรังเพื่อช่วยย่อยสลายวัสดุพืชก่อนนำมาบริโภคอีกชั้นหนึ่ง
พฤติกรรมแบ่งปันอาหาร (Trophallaxis) — กลไกสำคัญที่การกำจัดใช้ประโยชน์
ปลวกมีพฤติกรรมทางสังคมที่เรียกว่า Trophallaxis คือการแลกเปลี่ยนอาหารและสารคัดหลั่งระหว่างกันโดยตรง ทั้งแบบปากต่อปาก (Stomodeal) และทวารต่อปาก (Proctodeal) ปลวกงาน (Worker) ที่ออกไปหาอาหารจะย่อยเซลลูโลสบางส่วนแล้วนำกลับมาป้อนสมาชิกในรังที่กินอาหารเองไม่ได้ เช่น นางพญา ตัวอ่อน และปลวกทหาร พฤติกรรมนี้ยังเป็นช่องทางถ่ายทอดโปรโตซัวและแบคทีเรียที่จำเป็นต่อการย่อยอาหาร ให้แก่ปลวกที่เพิ่งลอกคราบ เนื่องจากกระบวนการลอกคราบทำให้จุลินทรีย์ในลำไส้หลุดออกไปด้วย
หลักการ Trophallaxis นี้เป็นพื้นฐานสำคัญของระบบเหยื่อกำจัดปลวก (Termite Baiting System) — เมื่อปลวกงานกินเหยื่อที่ผสมสารยับยั้งการลอกคราบแล้วนำไปแบ่งปันให้สมาชิกอื่นผ่านกลไกนี้ สารออกฤทธิ์จะแพร่กระจายไปทั่วทั้งรังจนปลวกตายยกรัง รวมถึงนางพญาที่ปกติเข้าถึงตัวได้ยากที่สุด
ประเภทวัสดุที่ปลวกกินเป็นอาหาร
- เนื้อไม้ทุกชนิด ทั้งไม้เนื้ออ่อนและไม้เนื้อแข็ง (ไม้เนื้ออ่อนถูกทำลายได้เร็วกว่า)
- กระดาษ กระดาษแข็ง และผลิตภัณฑ์จากเยื่อไม้ เช่น หนังสือ กล่องเก็บของ วอลเปเปอร์
- เส้นใยธรรมชาติ เช่น ผ้าฝ้าย ผ้าลินิน
- เศษซากพืช ใบไม้แห้ง หญ้าแห้ง และอินทรียวัตถุสะสมในดิน
ปลวกไม่กินพลาสติก โลหะ หรือคอนกรีต แต่สามารถกัดเจาะผ่านรอยแตกหรือช่องว่างเล็กๆ ในวัสดุเหล่านี้เพื่อเดินทางไปหาแหล่งอาหารที่เป็นไม้หรือเซลลูโลสด้านในได้ ทำให้เจ้าของบ้านมักไม่พบร่องรอยจนกว่าความเสียหายจะลุกลาม
ปัจจัยที่ส่งผลต่อพฤติกรรมการกินอาหาร
ความชื้นเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดต่อการดำรงชีวิตของปลวกใต้ดิน เนื่องจากมีผนังลำตัวบางและสูญเสียน้ำง่าย จึงมักพบร่องรอยกัดกินไม้ในบริเวณที่มีความชื้นสูง เช่น ใกล้ท่อน้ำรั่ว ใต้พื้นที่ระบายน้ำไม่ดี หรือไม้ที่สัมผัสดินโดยตรง ปลวกยังสร้าง "ท่อทางเดิน" (Mud tube) จากดินผสมน้ำลายเพื่อรักษาความชื้นและป้องกันตัวจากศัตรูธรรมชาติ ระหว่างเดินทางจากใต้ดินขึ้นมาหาแหล่งอาหารเหนือพื้นดิน
นัยสำคัญต่อการป้องกันและกำจัด
ความเข้าใจพฤติกรรมการกินอาหารของปลวกตามหลักวิชาการข้างต้น นำไปสู่แนวทางป้องกันและกำจัดที่ได้ผลจริง ได้แก่ การลดความชื้นรอบบ้าน การเก็บไม้และกระดาษให้ห่างจากพื้นดิน การเลือกใช้ระบบเหยื่อที่อาศัยกลไก Trophallaxis กำจัดถึงรัง และการอัดน้ำยาชนิด Non-Repellent ที่ปลวกไม่รู้ตัวว่าปนเปื้อนสารเคมี จึงยังคงพฤติกรรมแบ่งปันอาหารตามปกติจนสารกระจายไปทั่วทั้งรัง
